Kolonoskopia profilaktyczna: jak często należy wykonywać badanie?

Kolonoskopia to kluczowe badanie w profilaktyce raka jelita grubego, ale częstotliwość wykonywania procedury nie jest jednakowa dla wszystkich. Zalecany czas pierwszej kolonoskopii i odstępy między badaniami zależą od kilku czynników. Dowiedz się, jakie są aktualne wytyczne.

Czym jest kolonoskopia i dlaczego jest tak ważna?

Kolonoskopia to badanie endoskopowe, które pozwala lekarzowi na dokładne obejrzenie wnętrza całego jelita grubego. Wykonuje się je za pomocą giętkiego i cienkiego aparatu zwanego kolonoskopem, wyposażonego w kamerę i źródło światła. Obraz z kamery jest widoczny na monitorze w czasie rzeczywistym. Badanie uznawane jest za złoty standard w profilaktyce raka jelita grubego, ponieważ łączy w sobie zarówno diagnostykę, jak i leczenie. Aż 70% przypadków tego nowotworu rozwija się z łagodnych zmian, czyli polipów. Proces ich transformacji w raka jest powolny i trwa średnio 10-12 lat. Kolonoskopia profilaktyczna pozwala na wykrycie i jednoczesne usunięcie polipów, zanim przekształcą się one w nowotwór złośliwy. Dzięki temu badanie zmniejsza ryzyko zachorowania na raka jelita grubego nawet o 60-90%. Usunięte zmiany są następnie wysyłane do badania histopatologicznego, które określa ich charakter i potencjalne ryzyko.

Kiedy należy wykonać pierwszą kolonoskopię?

Decyzja o terminie pierwszej kolonoskopii zależy od indywidualnego ryzyka pacjenta. Zgodnie z zaleceniami, badanie to powinno być wykonane przez każdą osobę, która nie ma dodatkowych obciążeń, po ukończeniu 50. roku życia. W ramach programu badań przesiewowych w Polsce do bezpłatnej kolonoskopii kwalifikują się osoby w wieku 50-65 lat. Jednak istnieją grupy pacjentów, dla których ten wiek jest znacznie niższy.

Szczególną czujność onkologiczną powinny zachować osoby, u których w rodzinie występował rak jelita grubego. To, kiedy należy wykonać pierwszą kolonoskopię, jeśli w rodzinie był rak, zależy od stopnia pokrewieństwa i wieku, w którym zdiagnozowano chorobę u krewnego. Ogólna zasada mówi, że badanie należy wykonać 10 lat wcześniej niż wiek, w którym nowotwór został rozpoznany u krewnego pierwszego stopnia (rodzice, rodzeństwo, dzieci), jednak nie później niż w 40. roku życia. Oznacza to, że jeśli matka zachorowała w wieku 42 lat, jej dziecko powinno poddać się badaniu już w wieku 32 lat.

Jak często powtarzać kolonoskopię? 

Częstotliwość kolonoskopii zależy przede wszystkim od wyniku poprzedniego badania oraz indywidualnych czynników ryzyka. W przypadku osób bez dodatkowych obciążeń, u których wynik pierwszej kolonoskopii był prawidłowy (nie stwierdzono polipów ani innych zmian), zalecany odstęp między kolonoskopiami wynosi 10 lat. Jest to bezpieczny interwał, ponieważ proces rozwoju potencjalnych nowych polipów i ich ewentualnej transformacji w nowotwór jest bardzo powolny. Niektórzy eksperci sugerują, że u osób, które przeszły badanie około 60. roku życia z wynikiem prawidłowym, ryzyko rozwoju raka w przyszłości jest na tyle niskie, że kolejne badanie może nie być konieczne. Jednak każda decyzja musi być podejmowana indywidualnie po konsultacji z lekarzem. Warto pamiętać, że regularnie wykonywana kolonoskopia profilaktyczna jest najskuteczniejszą metodą zapobiegania jednemu z najczęstszych nowotworów w Polsce.

Odstępy między kolonoskopiami w grupach ryzyka

Standardowy, 10-letni interwał między badaniami nie dotyczy wszystkich. Częstotliwość kontroli jest znacznie większa u osób, u których stwierdzono zmiany lub które należą do grup podwyższonego ryzyka. Harmonogram badań jest zawsze ustalany indywidualnie przez lekarza.

Po usunięciu polipów

Jeśli podczas badania usunięto polipy, termin kolejnej kolonoskopii zależy od ich liczby, wielkości i wyniku badania histopatologicznego. W przypadku usunięcia 1-2 małych gruczolaków cewkowych niskiego ryzyka, kontrolę zaleca się po 5-10 latach. Jeśli jednak polipów było więcej (3 lub więcej), były one duże (powyżej 1 cm) lub badanie histopatologiczne wykazało cechy wysokiego ryzyka (np. dysplazja dużego stopnia), kolejne badanie należy wykonać już po 3 latach. W niektórych przypadkach, np. przy mnogich polipach, lekarz może zalecić kontrolę nawet po roku.

Obciążenie rodzinne i genetyczne

Pacjenci z obciążeniem genetycznym wymagają znacznie częstszych badań. Odstępy między kolonoskopiami w tych grupach są najkrótsze:

• zespół rodzinnej polipowatości gruczolakowatej (FAP): badanie co 12 miesięcy, począwszy od 12-15. roku życia,
• dziedziczny rak jelita grubego bez polipowatości (zespół Lyncha, HNPCC): badanie co 1-2 lata, począwszy od 20-25. roku życia.

Choroby zapalne jelit

Osoby cierpiące na przewlekłe choroby zapalne jelit, takie jak wrzodziejące zapalenie jelita grubego czy choroba Leśniowskiego-Crohna, również mają podwyższone ryzyko raka. W ich przypadku kolonoskopie nadzorcze zaleca się co 1-2 lata, zazwyczaj po 8-10 latach od początku trwania choroby.

Program badań przesiewowych w Polsce

W Polsce realizowany jest program badań przesiewowych w kierunku raka jelita grubego, finansowany przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ). Dzięki niemu można wykonać badanie bezpłatnie i bez skierowania. Program jest skierowany do osób bez objawów sugerujących nowotwór, które w ciągu ostatnich 10 lat nie miały wykonywanej kolonoskopii. Kwalifikują się do niego:

• osoby w wieku od 50 do 65 lat,
• osoby w wieku od 40 do 49 lat, które mają krewnego pierwszego stopnia z rozpoznanym rakiem jelita grubego.

Aby skorzystać z programu, wystarczy zgłosić się do jednej z placówek realizujących badania. Ich aktualna lista dostępna jest na stronach NFZ. Przed badaniem konieczne jest odpowiednie przygotowanie, polegające na stosowaniu specjalnej diety i przyjęciu preparatu przeczyszczającego, o czym szczegółowo informuje personel placówki podczas zapisu. W zależności od wskazań medycznych i preferencji pacjenta, badanie może być wykonane w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym (sedacji).