Rak płaskonabłonkowy skóry - objawy i leczenie

Rak płaskonabłonkowy skóry (SCC) to drugi co do częstości nowotwór złośliwy skóry, który może rozwijać się powoli, ale niesie ryzyko przerzutów. Kluczowe jest wczesne rozpoznanie. Dowiedz się, jakie są charakterystyczne symptomy. Kto jest najbardziej narażony i jakie nowoczesne terapie oferuje współczesna medycyna w walce z SCC.

Czym jest rak płaskonabłonkowy skóry i jakie są jego cechy?

Rak płaskonabłonkowy skóry, określany skrótem SCC (od ang. Squamous Cell Carcinoma), to złośliwy nowotwór wywodzący się z komórek płaskonabłonkowych naskórka, czyli najbardziej zewnętrznej warstwy skóry. Komórki te stanowią większość komórek budujących naskórek i pełnią funkcję ochronną. Rak płaskonabłonkowy rozwija się, gdy w DNA tych komórek dochodzi do mutacji, prowadzących do ich niekontrolowanego wzrostu i namnażania. Choć zazwyczaj rośnie stosunkowo powoli, ma zdolność do naciekania głębszych tkanek oraz, w niektórych przypadkach, do tworzenia przerzutów do regionalnych węzłów chłonnych i narządów odległych. Jest to drugi pod względem częstości występowania nowotwór skóry, zaraz po raku podstawnokomórkowym. Występuje przede wszystkim u osób rasy białej, a jego dawniej używana nazwa to rak kolczystokomórkowy skóry, co odnosiło się do wyglądu komórek pod mikroskopem. Zrozumienie czym jest rak płaskonabłonkowy skóry i jakie są jego potencjalne konsekwencje, jest pierwszym krokiem do skutecznej profilaktyki i wczesnego wykrywania.

Jakie są czynniki ryzyka rozwoju SCC - na co uważać?

Istnieje wiele czynników, które mogą zwiększać prawdopodobieństwo rozwoju raka płaskonabłonkowego skóry. Zrozumienie tych czynników ryzyka raka skóry jest niezwykle istotne dla profilaktyki i wczesnego wykrywania. Do najważniejszych z nich należą:

• długotrwała ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe (UV), zarówno słoneczne (głównie UVB, ale UVA również odgrywa rolę), jak i sztuczne (np. w solariach); jest to dominujący czynnik ryzyka, szczególnie narażenie w dzieciństwie,
• jasna karnacja skóry (tzw. fototyp I i II skóry wg WHO), rude lub blond włosy, niebieskie oczy, skłonność do oparzeń słonecznych i trudności w opalaniu,
• podeszły wiek, ponieważ uszkadzające działanie wielu czynników kumuluje się przez wiele lat życia,
• płeć męska – mężczyźni statystycznie częściej chorują na SCC,
• przewlekłe leczenie immunosupresyjne, stosowane np. u pacjentów po przeszczepach narządów, lub choroby przebiegające z upośledzeniem odporności (np. zakażenie wirusem HIV, białaczki),
• obecność stanów przedrakowych, takich jak rogowacenie słoneczne (starcze), które są najczęstszym stanem predysponującym do rozwoju SCC,
• przewlekłe stany zapalne skóry, niegojące się rany, rozległe blizny (zwłaszcza po oparzeniach), owrzodzenia (np. w przebiegu zespołu pozakrzepowego),
• narażenie na niektóre substancje chemiczne, takie jak arsen, pochodne smoły węglowej,
• uwarunkowania genetyczne, w tym mutacje niektórych genów oraz związane z nimi zespoły chorobowe przebiegające ze zwiększoną skłonnością do nowotworów skóry (np. xeroderma pigmentosum),
• zakażenie niektórymi typami wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV), szczególnie w przypadku raków zlokalizowanych w okolicy narządów płciowych i odbytu.

Świadomość tych czynników pozwala na podjęcie odpowiednich kroków prewencyjnych, takich jak ochrona przed słońcem i regularne samobadanie skóry.

Promieniowanie UV jako główny winowajca

Promieniowanie ultrafioletowe (UV), pochodzące głównie ze słońca, ale także ze sztucznych źródeł jak solaria, jest uznawane za najważniejszy modyfikowalny czynnik ryzyka rozwoju raka płaskonabłonkowego skóry. Frakcja UVB jest szczególnie mutagenna, bezpośrednio uszkadzając DNA komórek naskórka. Długotrwała i powtarzająca się ekspozycja, zwłaszcza prowadząca do oparzeń słonecznych, kumuluje te uszkodzenia, co może inicjować proces nowotworowy. Dlatego tak ważna jest ochrona skóry przed słońcem przez cały rok, nie tylko latem.

Inne istotne czynniki predysponujące

Oprócz promieniowania UV, istotną rolę odgrywa immunosupresja. Osoby z osłabionym układem odpornościowym, czy to w wyniku leczenia (np. po transplantacji narządów) czy choroby (np. HIV/AIDS, chłoniaki), mają znacznie wyższe ryzyko zachorowania na SCC. Układ odpornościowy odgrywa kluczową rolę w eliminowaniu komórek z uszkodzeniami DNA, zanim przekształcą się w nowotworowe. Przewlekłe drażnienie skóry, np. w obrębie niegojących się ran czy starych blizn, również może sprzyjać transformacji nowotworowej. Rzadkie choroby genetyczne, jak xeroderma pigmentosum, upośledzające mechanizmy naprawy DNA, drastycznie zwiększają podatność na raki skóry, w tym SCC, już w młodym wieku.

Jakie objawy daje rak płaskonabłonkowy skóry?

Objawy SCC mogą być różnorodne i często zależą od lokalizacji oraz stadium zaawansowania nowotworu. Rak płaskonabłonkowy skóry najczęściej rozwija się na obszarach ciała regularnie eksponowanych na działanie słońca, takich jak twarz (szczególnie nos, uszy, czoło, dolna warga), skóra owłosiona głowy (zwłaszcza u osób łysiejących), szyja, dekolt, przedramiona i grzbiety dłoni. Może jednak pojawić się w każdym miejscu, w tym na błonach śluzowych i w okolicach narządów płciowych. Typowe objawy raka płaskonabłonkowego skóry to:

• Rogowaciejąca, łuszcząca się plama lub grudka, często o czerwonym lub różowym zabarwieniu, która nie goi się i może stopniowo powiększać.
• Twardy, wyniosły guzek o nierównej, czasem brodawkującej powierzchni, który może być pokryty strupem.
• Niegojące się owrzodzenie, które może krwawić przy niewielkim urazie (np. podczas golenia, wycierania ręcznikiem) i być pokryte strupem. Brzegi owrzodzenia są często uniesione i twarde.
• Zmiana przypominająca bliznę, płaska lub lekko zagłębiona, o woskowym wyglądzie.
• Nowa zmiana skórna lub zmiana w obrębie istniejącej blizny, znamienia czy przewlekłego stanu zapalnego.
• Ból, świąd, tkliwość lub krwawienie w obrębie zmiany, choć wczesne postaci SCC mogą być bezbolesne.

Ważne jest, aby każdą niepokojącą, niegojącą się lub zmieniającą swój wygląd zmianę skórną skonsultować z dermatologiem. Wczesne wykrycie raka płaskonabłonkowego skóry znacząco zwiększa szanse na skuteczne leczenie.

Diagnostyka raka płaskonabłonkowego skóry - jakie badania?

Proces diagnostyki SCC rozpoczyna się od dokładnego wywiadu lekarskiego oraz badania fizykalnego, podczas którego lekarz (najczęściej dermatolog) ocenia podejrzaną zmianę skórną. Kluczowym narzędziem we wstępnej ocenie jest dermatoskopia. Jest to nieinwazyjne badanie polegające na oglądaniu zmiany skórnej w powiększeniu przy użyciu specjalnego urządzenia zwanego dermatoskopem, co pozwala na identyfikację cech niewidocznych gołym okiem, sugerujących charakter nowotworowy. Ostateczne potwierdzenie rozpoznania raka płaskonabłonkowego skóry uzyskuje się na podstawie badania histopatologicznego. W tym celu konieczne jest pobranie próbki tkanki (biopsja) lub, jeśli zmiana jest niewielka, wycięcie jej w całości i przekazanie do laboratorium. Rodzaje biopsji obejmują biopsję wycinającą (całkowite usunięcie zmiany z marginesem zdrowej tkanki), biopsję nacinającą (pobranie fragmentu większej zmiany) lub biopsję sztancową. Patomorfolog ocenia pobrany materiał pod mikroskopem, określając typ nowotworu, stopień jego złośliwości (grading, np. G1, G2, G3) oraz doszczętność wycięcia. W przypadku dużych, zaawansowanych guzów lub podejrzenia przerzutów do regionalnych węzłów chłonnych, lekarz może zlecić dodatkowe badania obrazowe, takie jak USG węzłów chłonnych (ewentualnie z biopsją cienkoigłową podejrzanych węzłów), tomografia komputerowa (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI), aby ocenić stopień zaawansowania choroby. Prawidłowa diagnostyka raka płaskonabłonkowego skóry jest fundamentem do zaplanowania odpowiedniego leczenia.

Nowoczesne metody leczenia raka płaskonabłonkowego skóry

Leczenie raka płaskonabłonkowego skóry zależy od wielu czynników, w tym wielkości, lokalizacji i głębokości naciekania guza, stopnia jego złośliwości histologicznej, obecności przerzutów, a także ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Celem terapii jest całkowite usunięcie nowotworu z zachowaniem jak najlepszego efektu kosmetycznego i funkcjonalnego.

Leczenie chirurgiczne - podstawa terapii SCC

Chirurgiczne wycięcie zmiany jest podstawową i najczęściej stosowaną metodą leczenia raka płaskonabłonkowego skóry, szczególnie w przypadku zmian pierwotnych. Zabieg polega na usunięciu guza wraz z marginesem zdrowej tkanki (zazwyczaj od 4 mm do 1 cm, w zależności od ryzyka nawrotu). Uzyskany materiał jest następnie badany histopatologicznie w celu potwierdzenia doszczętności wycięcia. W przypadku dużych ubytków skóry konieczne może być wykonanie plastyki miejscowej lub przeszczepu skóry. Szczególną odmianą leczenia chirurgicznego jest chirurgia mikrograficzna Mohsa. Jest ona zalecana w przypadku guzów o wysokim ryzyku nawrotu, zlokalizowanych w trudnych anatomicznie rejonach (np. twarz, powieki, nos, uszy), o niejasnych granicach lub w przypadku nawrotów po wcześniejszym leczeniu. Metoda Mohsa polega na warstwowym wycinaniu tkanki nowotworowej i jednoczesnym badaniu mikroskopowym każdego usuniętego fragmentu, aż do uzyskania marginesów wolnych od komórek rakowych. Pozwala to na maksymalne oszczędzenie zdrowej tkanki.

Radioterapia i inne metody leczenia miejscowego

Radioterapia (leczenie promieniowaniem jonizującym) jest alternatywną lub uzupełniającą metodą leczenia SCC. Może być stosowana jako leczenie pierwotne u pacjentów, którzy nie kwalifikują się do zabiegu chirurgicznego (np. z powodu lokalizacji guza lub chorób współistniejących) lub jako leczenie uzupełniające po operacji, gdy istnieje wysokie ryzyko nawrotu (np. niedoszczętne wycięcie, naciekanie nerwów, przerzuty do węzłów chłonnych). Inne metody leczenia miejscowego, stosowane rzadziej w SCC i głównie w przypadku powierzchownych, małych zmian o niskim ryzyku, to krioterapia (zamrażanie ciekłym azotem), łyżeczkowanie i elektrodesykacja (elektrokoagulacja) czy terapia fotodynamiczna. Elektrochemioterapia jest nowszą opcją, polegającą na podaniu leku cytostatycznego i następnie zastosowaniu impulsów elektrycznych w obrębie guza, co zwiększa przenikanie leku do komórek nowotworowych. Jest rozważana w przypadku nieoperacyjnych guzów lub mnogich przerzutów skórnych.

Leczenie systemowe zaawansowanego SCC

W przypadkach zaawansowanego raka płaskonabłonkowego skóry, z obecnością przerzutów odległych lub gdy nowotwór jest nieoperacyjny i nie kwalifikuje się do leczenia miejscowego, stosuje się leczenie systemowe. Obejmuje ono chemioterapię (np. z użyciem cisplatyny, 5-fluorouracylu) oraz nowocześniejsze metody, takie jak immunoterapia (np. inhibitorami punktów kontrolnych PD-1, jak cemiplimab czy pembrolizumab), która aktywuje układ odpornościowy pacjenta do walki z nowotworem. Terapie celowane molekularnie (np. inhibitory EGFR) również mogą być rozważane w niektórych sytuacjach. Wybór metody zależy od indywidualnej sytuacji klinicznej pacjenta.

FAQ

Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące raka płaskonabłonkowego skóry.

Jak szybko rośnie rak płaskonabłonkowy skóry?

Tempo wzrostu raka płaskonabłonkowego skóry jest zróżnicowane. Zazwyczaj rośnie wolniej niż czerniak, ale szybciej niż rak podstawnokomórkowy. Niektóre agresywne formy SCC mogą jednak rosnąć szybko, nawet w ciągu kilku tygodni lub miesięcy.

Czy rak płaskonabłonkowy skóry jest groźny?

Tak, rak płaskonabłonkowy skóry jest nowotworem złośliwym i może być groźny. Chociaż wiele przypadków, szczególnie wcześnie wykrytych, udaje się skutecznie wyleczyć, zaawansowany lub nieleczony SCC może naciekać głębsze tkanki, niszczyć otaczające struktury oraz dawać przerzuty do węzłów chłonnych i narządów odległych, co znacząco pogarsza rokowanie.

Jakie jest rokowanie w raku płaskonabłonkowym skóry?

Rokowanie w raku płaskonabłonkowym skóry jest ogólnie dobre, jeśli nowotwór zostanie wykryty i leczony we wczesnym stadium. Szacuje się, że ponad 90% pacjentów z lokalnym SCC przeżywa 5 lat. Rokowanie pogarsza się znacznie w przypadku obecności przerzutów odległych, gdzie 5-letnie przeżycie spada.

Czy rak płaskonabłonkowy skóry daje przerzuty?

Tak, rak płaskonabłonkowy skóry ma zdolność do tworzenia przerzutów, choć ryzyko jest mniejsze niż w przypadku czerniaka. Przerzuty najczęściej pojawiają się w regionalnych węzłach chłonnych, a rzadziej w narządach odległych (np. płucach, wątrobie, kościach). Ryzyko przerzutów jest większe w przypadku guzów dużych, głęboko naciekających, o wysokim stopniu złośliwości histologicznej, zlokalizowanych na wardze lub uchu, oraz u pacjentów z immunosupresją.

Do jakiego lekarza zgłosić się z podejrzeniem SCC?

W przypadku podejrzenia raka płaskonabłonkowego skóry należy zgłosić się do lekarza dermatologa. Dermatolog przeprowadzi badanie skóry, w tym dermatoskopię, i w razie potrzeby zleci biopsję zmiany do badania histopatologicznego. W dalszym etapie leczenia może być konieczna konsultacja z chirurgiem onkologiem lub onkologiem klinicznym.

Czy krioterapia jest stosowana w leczeniu SCC?

Krioterapia (leczenie zimnem, np. ciekłym azotem) może być stosowana w leczeniu niektórych bardzo wczesnych, powierzchownych postaci raka płaskonabłonkowego skóry (tzw. rak in situ, choroba Bowena) lub stanów przedrakowych (rogowacenie słoneczne). Nie jest to jednak metoda z wyboru dla inwazyjnych postaci SCC, gdzie preferowane jest leczenie chirurgiczne.

Jak wygląda profilaktyka raka płaskonabłonkowego skóry?

Profilaktyka raka płaskonabłonkowego skóry polega przede wszystkim na unikaniu nadmiernej ekspozycji na promieniowanie UV. Zaleca się stosowanie kremów z wysokim filtrem SPF, noszenie odzieży ochronnej, kapeluszy i okularów przeciwsłonecznych, unikanie słońca w godzinach największego nasłonecznienia (10-16) oraz rezygnację z solariów. Ważne jest również regularne samobadanie skóry i zgłaszanie lekarzowi wszelkich niepokojących zmian.