Wirus HPV - jakie choroby wywołuje i jak działają szczepienia?

Wirus brodawczaka ludzkiego (HPV) jest jednym z najczęściej występujących patogenów przenoszonych drogą płciową – szacuje się, że nawet 80% osób aktywnych seksualnie będzie miało z nim kontakt w ciągu życia. Zakażenie często przebiega bezobjawowo, a organizm sam je zwalcza. Czasem jednak wirus pozostaje utajony i po latach prowadzi do rozwoju groźnych chorób. Dowiedz się, jakie są objawy zakażenia i dlaczego szczepienie jest najskuteczniejszą formą ochrony.

Wirus HPV – co to jest i jak dochodzi do zakażenia?

Wirus HPV (Human Papillomavirus), czyli wirus brodawczaka ludzkiego, to nazwa dla grupy ponad 200 spokrewnionych typów wirusów. Większość z nich nie stanowi poważnego zagrożenia dla zdrowia, jednak niektóre mogą prowadzić do rozwoju łagodnych zmian skórnych lub groźnych nowotworów. Zakażenie HPV jest uznawane za najczęstszą infekcję przenoszoną drogą kontaktów seksualnych na świecie. Do transmisji wirusa dochodzi głównie podczas stosunków waginalnych, analnych oraz oralnych. Należy jednak podkreślić, że prezerwatywa nie zapewnia stuprocentowej ochrony, ponieważ wirus może bytować również na skórze okolic intymnych, która nie jest nią osłonięta. Do zakażenia HPV może dojść także poprzez bezpośredni kontakt ze zmianami skórnymi osoby zakażonej (skóra do skóry) oraz, choć znacznie rzadziej, wertykalnie – z matki na dziecko podczas porodu. Powszechność wirusa sprawia, że ryzyko kontaktu z nim w ciągu życia jest bardzo wysokie i nie jest ono zarezerwowane dla osób posiadających wielu partnerów seksualnych.

Typy wirusa HPV - które są najgroźniejsze?

Zidentyfikowano ponad 200 typów wirusa brodawczaka ludzkiego, z czego około 40 może infekować okolice narządów płciowych. Ze względu na ich potencjał do wywoływania nowotworów, typy HPV dzieli się na dwie główne grupy:

• typy niskoonkogenne (niskiego ryzyka), do których zalicza się m.in. HPV-6 i HPV-11. Odpowiadają one głównie za rozwój łagodnych zmian, takich jak brodawki płciowe, znane jako kłykciny kończyste, oraz rzadką chorobę dróg oddechowych – nawracającą brodawczakowatość krtani,
• typy wysokoonkogenne (wysokiego ryzyka), które są związane z rozwojem stanów przedrakowych i nowotworów złośliwych. Zidentyfikowano 14 takich typów, a za najgroźniejsze uznaje się HPV-16 i HPV-18. To właśnie te dwa typy odpowiadają za około 70% wszystkich przypadków raka szyjki macicy oraz znaczną część innych nowotworów HPV-zależnych.

Wiedza na temat tego, którym typem wirusa jest się zakażonym, ma kluczowe znaczenie dla dalszej diagnostyki i oceny ryzyka onkologicznego.

Jakie choroby wywołuje wirus brodawczaka ludzkiego?

Spektrum chorób wywoływanych przez wirusa brodawczaka ludzkiego jest szerokie i obejmuje zarówno łagodne, choć uciążliwe zmiany, jak i śmiertelnie groźne nowotwory. W większości przypadków układ odpornościowy jest w stanie samodzielnie wyeliminować wirusa w ciągu 1-2 lat od zakażenia. Jeśli jednak infekcja przejdzie w formę przewlekłą, zwłaszcza w przypadku typów wysokoonkogennych, ryzyko poważnych konsekwencji zdrowotnych znacząco wzrasta.

Łagodne zmiany skórne i brodawczakowatość

Niskoonkogenne typy HPV, głównie 6 i 11, są przyczyną powstawania kłykcin kończystych. Są to brodawki zlokalizowane na narządach płciowych (wargi sromowe, prącie, moszna) oraz w okolicy odbytu. Mogą mieć postać niewielkich, kalafiorowatych narośli, które choć nie są groźne onkologicznie, stanowią problem estetyczny i mogą powodować dyskomfort. Te same typy wirusa mogą wywołać nawracającą brodawczakowatość krtani – rzadką chorobę polegającą na wzroście brodawek w drogach oddechowych, co może prowadzić do chrypki i trudności w oddychaniu.

Nowotwory złośliwe związane z HPV

Przewlekłe zakażenie wysokoonkogennymi typami HPV jest głównym czynnikiem ryzyka rozwoju kilku nowotworów. Wirus HPV jest odpowiedzialny za niemal 100% przypadków raka szyjki macicy. Proces nowotworowy rozwija się powoli, nawet przez 10-20 lat, i jest poprzedzony występowaniem stanów przedrakowych, które można skutecznie wykryć i leczyć. Poza tym, zakażenie HPV jest przyczyną:

• raka odbytu (ok. 90% przypadków),
• raka sromu i pochwy (ok. 70% przypadków),
• raka prącia (ok. 60% przypadków),
• nowotworów głowy i szyi, w tym raka jamy ustnej, gardła i nasady języka (ok. 70% przypadków).

Wzrost zachorowań na nowotwory jamy ustnej i gardła wiązany jest ze zmianą zachowań seksualnych, w tym z rosnącą popularnością seksu oralnego.

Profilaktyka i diagnostyka zakażenia HPV

Kluczem do uniknięcia poważnych konsekwencji zdrowotnych związanych z HPV jest skuteczna profilaktyka HPV oraz regularna diagnostyka. Ponieważ nie istnieje lek, który eliminowałby samego wirusa z organizmu, leczenie koncentruje się na usuwaniu jego następstw, takich jak brodawki czy zmiany przednowotworowe. Podstawą diagnostyki w kierunku raka szyjki macicy przez lata była cytologia (tzw. test Pap), polegająca na mikroskopowej ocenie komórek pobranych z szyjki macicy. Obecnie za znacznie czulszą i skuteczniejszą metodę uważa się molekularne testy HPV-DNA. Badanie to pozwala na wykrycie materiału genetycznego 14 wysokoonkogennych typów wirusa, co umożliwia identyfikację kobiet znajdujących się w grupie podwyższonego ryzyka, zanim jeszcze rozwiną się u nich widoczne zmiany komórkowe. Zgodnie z najnowszymi rekomendacjami, kobiety po 30. roku życia powinny wykonywać test HPV-DNA co 3-5 lat.

Szczepienie HPV – najskuteczniejsza forma ochrony

Najskuteczniejszą metodą zapobiegania zakażeniom najgroźniejszymi typami wirusa jest szczepienie HPV. Dostępne szczepionki chronią przed najbardziej onkogennymi typami wirusa – 16 i 18, a nowsze preparaty również przed innymi typami wysokiego ryzyka oraz typami 6 i 11, powodującymi kłykciny kończyste. Badania prowadzone w krajach, które wprowadziły powszechne programy szczepień, wykazały ich ogromną skuteczność – odnotowano nawet 90% redukcję infekcji i chorób wywoływanych przez typy wirusa zawarte w szczepionce. Szczepienia są najskuteczniejsze, gdy zostaną podane przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, dlatego zaleca się je dziewczętom i chłopcom w wieku 9-14 lat. W Polsce od 2023 roku realizowany jest powszechny, bezpłatny program szczepień przeciw HPV dla dzieci w wieku 12 i 13 lat. Szczepienie przeciwko wirusowi brodawczaka ludzkiego jest kluczowym elementem profilaktyki nowotworów HPV-zależnych u obu płci.

FAQ

Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania dotyczące wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV).

Czy zakażenie HPV zawsze oznacza raka?

Nie, zakażenie HPV nie jest równoznaczne z rakiem. W ponad 90% przypadków układ odpornościowy sam zwalcza infekcję w ciągu dwóch lat. Jedynie przewlekłe, wieloletnie zakażenie wysokoonkogennym typem wirusa może prowadzić do rozwoju stanów przedrakowych, a następnie nowotworu.

Czy prezerwatywa w pełni chroni przed HPV?

Prezerwatywa znacząco zmniejsza ryzyko zakażenia, ale nie chroni w 100%. Wirus może być obecny na skórze okolic intymnych, której prezerwatywa nie zakrywa, dlatego do transmisji może dojść podczas kontaktu "skóra do skóry".

Czy mężczyźni również powinni się szczepić na HPV?

Tak, szczepienie jest zalecane obu płciom. U mężczyzn wirus HPV może powodować raka prącia, odbytu oraz nowotwory głowy i szyi. Szczepienie mężczyzn chroni również ich partnerki seksualne, przerywając łańcuch zakażeń prowadzących do raka szyjki macicy.

Wykryto u mnie HPV – co to oznacza dla mojego partnera?

Wykrycie HPV oznacza, że partner lub partnerka również mogli mieć kontakt z wirusem. Zakażenie mogło nastąpić wiele lat temu, a wirus mógł pozostawać w organizmie w formie utajonej. Ważna jest szczera rozmowa z partnerem i zachęcenie go do konsultacji lekarskiej w celu oceny jego stanu zdrowia.

Czy można się zaszczepić na HPV w dorosłym wieku?

Tak, szczepienie jest możliwe i zalecane również osobom dorosłym, zwykle do 26. roku życia, a w niektórych przypadkach nawet do 45. roku życia. Chociaż szczepionka jest najskuteczniejsza przed rozpoczęciem współżycia, może przynieść korzyści także osobom aktywnym seksualnie, chroniąc przed typami wirusa, z którymi nie miały jeszcze kontaktu.

Czy wirus HPV daje zawsze objawy?

Większość zakażeń HPV przebiega całkowicie bezobjawowo, a osoba zakażona nie jest świadoma obecności wirusa. To właśnie bezobjawowi nosiciele najczęściej nieświadomie przenoszą wirusa na swoich partnerów. Objawy, jeśli wystąpią, to najczęściej brodawki płciowe (kłykciny kończyste).

Jak długo wirus HPV utrzymuje się w organizmie?

W większości przypadków (ok. 90%) organizm sam zwalcza wirusa w ciągu 1-2 lat. Jednak u około 10% zakażonych osób infekcja przechodzi w formę przewlekłą i wirus może przetrwać w organizmie przez wiele lat, prowadząc do rozwoju chorób.